Bijgewerkt: 20 februari 2026 | Leestijd: 5 minuten
In procedures rondom scheiding, gezag en omgang met kinderen gaat het niet alleen om de uitspraak die uiteindelijk op papier verschijnt. Wat er tijdens de zitting wordt gezegd, gesuggereerd of gevraagd, kan minstens zoveel invloed hebben op het verloop en de uitkomst van een zaak. Ook heeft de rechter via de beslissing mogelijkheden om de situatie te sturen. Het is een fenomeen dat in de praktijk vaak over het hoofd wordt gezien en wat in juridische en gedragswetenschappelijke zin kan worden aangeduid als ‘rechterlijke drang’.

Met ‘rechterlijke drang’ wordt bedoeld: de subtiele of juist expliciete sturing die een rechter tijdens de zitting of via de beslissing kan inzetten.

Tijdens de zitting gebeurt bijvoorbeeld door te wijzen op mediation (“Is het een optie om in gesprek te gaan?”), het gedrag van een ouder te waarderen (“U toont nu eindelijk flexibiliteit, dat is positief”), juist kritisch te bevragen (“Waarom wordt er pas nu om uitbreiding van de omgang gevraagd?”) of door te vragen of een ouder open staat voor een traject als Ouderschap Blijft of Parallel Ouderschap. Dergelijke sturing kan in sommige gevallen als steunend of oplossingsgericht worden ervaren, maar kan ook als druk of zelfs als manipulatie overkomen.

Rechterlijke drang kan diep ingrijpen en het is lastig om er effectief mee om te gaan, zeker als dit tijdens de zitting gebeurt. Als een Zwaard van Damocles hangt de beslissing tenslotte nog boven de situatie en níet meebewegen kán negatieve invloed hebben op de uitkomst.

Daarbij speelt bovendien mee dat hulpverleners niet bij de zitting aanwezig zijn. Het komt zelfs voor dat jeugdbeschermers of de Raad voor de Kinderbescherming niet aanwezig zijn. In die gevallen geldt steeds dat deze partijen alleen de uiteindelijke beslissing kunnen inzien en eventueel het procesverbaal van de zitting. Hierin zijn informele aanwijzingen meestal niet vastgelegd. Zo kan cruciale context voor de uitvoering van beslissingen verloren gaan. Overigens is de ervaring dat het Proces Verbaal van zitting deze informatie in veel gevallen niet (volledig) bevat.

Verschijningsvormen

We zien uiteenlopende vormen van rechterlijke drang/dwang, zoals de hierboven genoemde wijze van vraagstelling en interactie tijdens de zitting. Echter er is nog een categorie die meer vragen oproepen over invloed op het recht op een eerlijk proces. Ook hiertegen is het lastig verweer voeren:

• Lange aanhoudingstermijnen: De rechtspraak kan een zaak aanhouden; bijvoorbeeld in afwachting van de resultaten van te starten hulpverlening of een raadsonderzoek. Zeker in situaties waarin het recht op familieleven speelt is dit een krachtig middel om een ouder op afstand te houden en de situatie ‘rust’ te geven.
• Trajectstapeling: Net zoals langdurige aanhouding zien we sommige rechtbanken trajectstapeling veelvuldig inzetten. Dit betekent; eerst hulpverlening; dan eventueel raadsonderzoek. Dit leidt in potentie tot maanden/jaren uitstel.
• Gedragssturing: We zien in de rechtspraak soms dat rechters ouder een aanwijzing geven dat ze de ‘instructies van hulpverlening nauwgezet moeten volgen’. Dit wordt vervolgens niet in de uiteindelijke beslissing opgenomen. Dit is een cruciaal onderscheid omdat tegen zo een instructie geen hoger beroep openstaat.
• Via de ‘uitvoerbaar bij voorraad verklaring’: Een UBV-verzoek is een standaard verzoek/eis. Dit betekent dat de beslissing van de rechter reeds kracht heeft, ook al kan er nog hoger beroep tegen worden ingesteld. Dit is een heel krachtig instrument dat we veel inzet zien worden. Zo zijn er situaties waarin het gebrek aan een UBV-verklaring enorme impact heeft op de rechtszekerheid van betrokken partijen en kinderen. Andersom zijn er ook situaties waarin een UBV-verklaring juist voor een voldongen feit zorgt waar soms, ook al wordt die beslissing in hoger beroep onjuist geacht, het hof toch niet meer de ruimte voelt om anders te beslissen.
• Via het wel/niet toekennen van proceskostenveroordeling: We zien regelmatig dat rechters in de beslissing woorden verwerken waaruit blijkt dat de ouder zich met diens gedrag ‘op glad ijs’ begeeft en dat er bijvoorbeeld in de toekomst wel een proceskostenveroordeling kan volgen. Dit wordt evenwel niet in alle situaties nagevolgd wat dus ook betekent dat hetgeen drang lijkt te zijn, een zoethoudertje is voor degene die proceskostenveroordeling verzoekt.

Wat zijn de gevolgen?

Het gevolg van rechterlijke drang kan zijn dat ouders (en hun advocaten) worden gestuurd in hun gedrag of keuzes, zonder dat die invloed altijd zichtbaar of toetsbaar is. Rechterlijke drang uit zich ook door het gebrek aan effectieve rechtsmiddelen.

Drang betekent in veel gevallen dat opvolgende rechters, hulpverleners of instanties dus niet weten wat er precies is besproken of van ouders werd cq wordt verwacht. Dit kan leiden tot rechtsongelijkheid, onzekerheid of onduidelijkheid in de hulpverleningstrajecten. Het kan ook de belangen van het betrokken kind direct raken.

Is er een oplossing?

Er zijn mogelijkheden om rechterlijke sturing transparanter te maken, bijvoorbeeld door relevante gedragsaanwijzingen en suggesties die tijdens de zitting worden besproken, vast te leggen in het proces-verbaal of in de beschikking, zoals bijvoorbeeld gebeurt in deze uitspraak van Rechtbank Den Haag. Hierdoor kan iedereen die met het gezin werkt – ook opvolgende rechters en hulpverleners – beter aansluiten bij de bedoeling van de rechter. Ook ouders krijgen zo beter inzicht in hun eigen positie en de verwachtingen die aan hen worden gesteld. Een subtielere maar duidelijkere ‘aanwijzing’ lees je in deze uitspraak van Rechtbank Zeeland-West-Brabant, waarin de moeder o.i. een uithuisplaatsing van het kind in het vooruitzicht is gesteld: verwoord als ‘een verzoek te doen dat verstrekkende gevolgen heeft’.

Lees ook dit

• Opinie: De familierechtspraak moet meer gezag krijgen

Meer opinie

• Opinie-startpagina